Joanna i Piotr są małżeństwem, rok temu postanowili się rozstać. Oboje są rodzicami siedmioletniej Oliwii. W toku sprawy rozwodowej atmosfera między małżonkami staje się coraz bardziej napięta. Joanna podejmuje wobec Piotra działania mające na celu zdyskredytowanie jego roli jako ojca. Kobieta stara się przekonać dziecko, że to właśnie Piotr jest winny rozpadu małżeństwa i to z jego powodu mają miejsce wszelkie trudności rodzinne. Opowiada więc córce negatywne historie o tacie, czyniąc go w jej oczach niegodnym zaufania i nieodpowiedzialnym. Na przykre efekty takiego zachowania nie trzeba długo czekać. Dziecko traci zaufanie do ojca i nie chce spędzać z nim czasu. Joanna osiąga swój cel, skutecznie ograniczając Piotrowi i Oliwii kontakt…
To nie scena z serialu paradokumentalnego „Trudne sprawy”… to scenariusz, który niestety coraz częściej pisze życie. W przedstawionym powyżej stanie faktycznym mamy jasno zarysowaną sytuację tzw. „alienacji rodzicielskiej”. Takie zachowania to tylko przykładowe działania, na podstawie których możemy ustalić, że mamy do czynienia z takim zjawiskiem. Alienacja rodzicielska może przybierać różne formy, w zależności od konkretnej sytuacji i relacji między rodzicami.
Zjawisko alienacji rodzicielskiej staje się coraz częstszym problemem społecznym, z powodu którego coraz więcej rodziców poszkodowanych przez utratę kontaktu z dzieckiem zgłasza się do Biura Rzecznika Praw Dziecka. Brak danych statystycznych utrudnia dokładne oszacowanie skali tego zjawiska. Dlatego też, w celu zwiększenia świadomości społecznej o istnieniu tego problemu, 25 kwietnia został ustanowiony Dniem Świadomości Alienacji Rodzicielskiej.
Czym jest alienacja rodzicielska?
To świadome lub nieświadome zachowania polegające na zaburzeniu, a właściwie – na hamowaniu realizacji prawa do kontaktów pomiędzy dzieckiem a drugim rodzicem. Takie postępowanie często pojawia się w czasie trwania sprawy rozwodowej czy też po rozwodzie. Zwykle ma ono na celu wywieranie presji na drugiej stronie, aby ta ustąpiła na korzyść strony stosującej taką taktykę.
Czy alienacja rodzicielska jest przestępstwem?
Według obecnego stanu prawnego nie, bowiem polski Kodeks karny nie kwalifikuje wprost alienacji rodzicielskiej jako odrębnego przestępstwa. Natomiast teoretycznie, jako adekwatną wobec skutków powstałych na tle takich zachowań, można byłoby zastosować kwalifikację prawną z art. 207 k.k., na podstawie którego alienacja rodzicielska może spełniać znamiona przestępstwa znęcania się. Chodzi bowiem o przemoc emocjonalną wobec dziecka i rodzica, któremu utrudnia się kontakty.
Prawo do kontaktów z dzieckiem
Kontakty rodziców z dzieckiem to fundamentalny instrument prawny, uregulowany w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, który ma na celu służyć ochronie i realizacji prawa do utrzymywania więzi rodzinnych. Dlatego każde działanie niweczące próby realizowania przez rodzica kontaktów z dzieckiem, a co za tym idzie utrzymania przez drugiego rodzica relacji z dzieckiem stanowi nadużycie władzy rodzicielskiej!
Zgodnie z art. 113 § 2 KRO kontakty z dzieckiem obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, w tym m.in. odwiedziny, spotkania oraz zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, a także bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji czy korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej.
Warto zaznaczyć, że alienacja rodzicielska stanowi naruszenie dóbr osobistych dziecka, dlatego rodzicowi dotkniętemu alienacją przysługuje prawo do ochrony jego dóbr osobistych w drodze procesu na podstawie art. 24 Kodeksu cywilnego.
Jak alienacja rodzicielska wpływa na dziecko?
Działanie zmierzające do utrudnienia kontaktu z dzieckiem, jak wskazano powyżej może być kwalifikowane jako przemoc emocjonalna, która dotyka zarówno dziecko, jak i rodzica próbującego utrzymać więzi z nim. W przypadku alienacji rodzicielskiej, osoba stosująca takie działania wykorzystuje emocje dziecka oraz wpływa na jego postrzeganie drugiego rodzica, aby osiągnąć swoje cele lub potocznie mówiąc- zemścić się na drugim rodzicu. Wykorzystuje dziecko do swoich „gier”. Nie ma wątpliwości, że jest to nie tylko szkodliwe dla dobra dziecka, ale również dla rodzica, który jest narażony na utratę zdrowej więzi z dzieckiem.
Pojawia się zatem pytanie jak alienowany od dziecka rodzic może skutecznie bronić się przed takim zjawiskiem i wreszcie jakie czynności należy podjąć, aby móc przeciwdziałać temu zjawisku?
Jeżeli rodzice nie potrafią samodzielnie porozumieć się co do kwestii kontaktów z dzieckiem, powinni zwrócić się w tej sprawie o pomoc do mediatora rodzinnego lub wystąpić do sądu opiekuńczego z wnioskiem o uregulowanie kontaktów z dzieckiem. Jednak niekiedy zdarza się, że problem alienacji rodzicielskiej pojawia się pomimo istnienia prawomocnego wyroku lub postanowienia sądu…
Co w takiej sytuacji może zrobić sąd opiekuńczy?
Jeśli kontakty zostały ustalone przez sąd w drodze orzeczenia, a mimo to jedna ze stron nadal utrudnia ich wykonywanie – w celu wymuszenia respektowania prawa do wykonywania kontaktów sąd opiekuńczy, stosowanie do sytuacji, może zastosować przepisy uregulowane w Kodeksie postępowania cywilnego (art. 59815 – 59822). Na gruncie tych przepisów sąd, na wniosek osoby uprawnionej, może nałożyć na osobę podejmującą działania mające charakter alienacji rodzicielskiej obowiązek zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na rzecz osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje (tzw. sądowa egzekucja kontaktów). Sąd może nałożyć karę finansową za każdy przypadek naruszenia orzeczenia, na osobę utrudniającą lub uniemożliwiającą wykonywanie kontaktów z dzieckiem. Jeżeli osoba ta unika zapłaty zasądzonej kary finansowej, wówczas należy skierować do komornika wniosek o wszczęcie egzekucji. W takim przypadku konieczne będzie nadanie przez sąd temu orzeczeniu tzw. klauzuli wykonalności.
Jeżeli jednak to nie pomaga i mimo nakazania zapłaty sumy pieniężnej i wszczęcia egzekucji, rodzic nadal stosuje alienację rodzicielską, sąd opiekuńczy może ustanowić dla nadzoru realizacji kontaktów z dzieckiem kuratora, skierować rodzica na terapię, na podstawie art. 107 k.r.o. ograniczyć temu rodzicowi władzę rodzicielską czy nawet na podstawie art. 111 § 1 KRO pozbawić takiego rodzica władzy rodzicielskiej. Będzie to możliwe z uwagi na brzmienie ostatniego, powołanego przepisu, który jednoznacznie stanowi, że nadużywanie władzy rodzicielskiej lub rażące zaniedbywanie swoich obowiązków względem dziecka są ku temu przesłankami.
Zasada dobra dziecka
Fundamentalną zasadą wyrażoną w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym jest zasada dobra dziecka. Każdy rodzic zatem winien pamiętać, że dziecko ma prawo do kontaktów z obojgiem rodziców w równym stopniu. Dlatego też rodzice, którzy pozostają w konflikcie, są w separacji, w trakcie rozwodu czy rozwód został już orzeczony, muszą pamiętać, że izolując dziecko od drugiego rodzica znacznie naruszają jednocześnie i prawo, ale nade wszystko… dobro dziecka.
