Jest wyjątkiem od powszechnie obowiązujących reguł dotyczących prawa autorskiego w polskim porządku prawnym. Polega na legalnym zapożyczeniu do swojego dzieła, fragmentów cudzego utworu (np. zdjęcia, filmu, rysunku) na mocy tzw. dozwolonego użytku publicznego. Prawo cytatu – bo o nim mowa, bywa niekiedy problematyczne i nagminnie łamane, zwłaszcza w dobie social mediów. Czym dokładnie jest prawo cytatu i jak je właściwie stosować? Odpowiedź poniżej.
Tytułem wstępu do tematyki prawa cytatu należy wskazać na art. 29 Ustawy Prawo autorskie i prawa pokrewne (Dz.U.2022.2509) zgodnie z którym: Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości. Przepis ten jednoznacznie określa kiedy legalnie można zapożyczać cudze utwory.
-
Utwory stanowiące samoistną całość
Jak wprost wynika z powołanego powyżej przepisu prawo cytatu będzie mogło być zastosowane tylko i wyłącznie w utworach o twórczym i indywidualnym charakterze. Niedopuszczalne jest zatem posiłkowanie się utworem, który już istnieje, bo został stworzony przez kogoś innego i dołączenie do niego dodatkowo fragmentu utworu innej osoby. Przykładowo chcąc wykorzystać cudzą fotografię na swoim blogu, sami musimy stworzyć wpis na bloga od podstaw. Prawo cytatu może być stosowane w utworach tylko jeśli ubogaca kreatywność twórcy. Stąd też pisząc kiedyś rozprawki w szkole mogliśmy odnosić się do dzieł innych twórców i było to zupełnie legalne. Każdorazowo jednak ten zapożyczony np. od Adama Mickiewicza cytat musiał uzupełniać nasze stanowisko w konkretnej sprawie, być z nim jakoś związany. Niedopuszczalne jest to by załączyć w wypracowaniu cytat Mickiewicza i zupełnie się do niego nie odnieść. Stworzone przez twórcę nowe dzieło musi współgrać z dziełem lub fragmentem dzieła zapożyczonego od kogoś innego.
-
Rozpowszechnione utwory
To dzieła, które ujrzały światło dzienne, które nie są pisane czy malowane do przysłowiowej szuflady. Chodzi zatem o utwory, które za zezwoleniem autora zostały udostępnione publice. Nie wolno zatem bez zgody autora opublikować np. tomiku wierszy, które ktoś znalazł u kogoś w szufladzie. Nie można też posłużyć się cytatem z wiersza, który ktoś znalazł w owej szufladzie dla swoich celów. To autor decyduje kiedy i czy publika będzie miała możliwość zapoznania się z jego twórczością. Jeśli autor zdecyduje się udostępnić swój utwór to wówczas można zastosować prawo cytatu. Cytować można słowa piosenki zapożyczając jej tekst do swojego utworu, mimo że piosenka została rozpowszechniona za pomocą występu wokalnego.
-
Autor nie może zabronić innym go zacytować
Autor utworu musi się liczyć z tym, że jego utwór może być cytowany przez innych. Co do zasady – nie w całości. Prawo dozwala na cytowanie tylko fragmentów utworów chyba, że mowa o utworach tzw. niewielkiej objętości jak np. rysunki czy fotografie. Niemniej jednak powszechnie uważa się, że powinno się pożyczać jak najkrótsze cytaty pochodzące z cudzych utworów, jeśli jest to wystarczające do osiągnięcia swoich celów. Niekiedy niemożliwe jest jak np. przy fotografiach zapożyczenie do swojego utworu tylko części fotografii. Możliwe jest to z kolei np. przy utworach muzycznych, filmikach czy powieściach.
-
Cytat musi zostać oznaczony w utworze
Niedopuszczalne jest stosowanie cudzego dzieła bez oznaczenia źródeł jego pochodzenia. Odbiorca konkretnej treści powinien wiedzieć gdzie zapożyczenie się zaczyna, a gdzie kończy. Cytat należy wyraźnie zaznaczać np. poprzez wzięcie w cudzysłów, zastosowanie pochylonej czy pogrubionej kursywy. Należy także jednoznacznie wskazać twórcę zapożyczonego dzieła i źródło z którego dzieło pochodzi (imię, nazwisko i tytuł dzieła, dane bibliograficzne, adres strony internetowej, z której pochodzi cytat). Niezastosowanie się do tych wymogów może prowadzić do plagiatu.
-
Cytat musi zostać użyty w konkretnym celu
Ustawodawca w powołanym na wstępie niniejszego artykułu przepisie jednoznacznie wskazał jakie mają być to cele. Jest to tzw. katalog zamknięty. To z kolei oznacza, że prawo cytatu może być stosowane tylko i wyłącznie w celach: wyjaśnienia (np. jak wygląda kolor malachitowy), polemiki (np. dyskusji o tym, która z gwiazd miała lepszą stylizację na gali rozdania Oscarów), analizy krytycznej (np. opracowanie krytyka filmowego, który bezpośrednio cytuje fragmenty scenariusza z danego filmu i poddaje je krytyce) lub naukowej (np. weryfikacja cudzych poglądów przedstawionych w opracowaniu w celu dotarcia do prawdy), nauczania (np. w podręcznikach szkolnych) lub praw gatunku twórczości (utworów parodystycznych, satyrycznych i podobnych np. karykatur, a także uwielbianych memów internetowych).
Mając na uwadze powyższe, wskazać należy ponadto, że każdorazowo prawo cytatu niezależnie od tego czy w grę wchodzi fragment powieści, wiersza, rysunek, fotografia czy refren piosenki musi być wierne. Oznacza to, że konkretny utwór musi być wyrażony tymi samymi słowami. Parafrazowanie, a więc oddanie tego samego zamiaru co miał na myśli autor innymi słowami nie jest cytatem. Prawo cytatu niekiedy może stwarzać problemy. Bardzo łatwo bowiem przekroczyć cienką granicę dopuszczalnego przez ustawodawcę prawa cytatu, dlatego też gdy masz wątpliwości czy działasz zgodnie z prawem chcąc wykorzystać cudzy utwór, dla przezorności zwróć się do twórcy i poproś o pisemną zgodę na wykorzystanie jego utworu do Twoich celów.
